Prawa autorskie: jakie są zasady korzystania z utworu w Twoim lokalu?

Prawa autorskie w gastronomii – co warto wiedzieć?

• Każde odtworzenie chronionej muzyki w lokalu (np. z radia, z CD czy serwisów streamingowych) uznaje się za „publiczne odtworzenie utworu” i wymaga zawarcia umowy licencyjnej z odpowiednimi OZZ (np. ZAiKS, SAWP, STOART, ZPAV) oraz opłacenia tantiem dla autorów, wykonawców i producentów.
• Odtwarzanie radia i telewizji w restauracji, barze lub kawiarni zwykle wiąże się z obowiązkiem uzyskania licencji i uiszczania opłat.
• Restauracje mogą korzystać z muzyki udostępnianej na licencjach typu royalty-free lub Creative Commons. Biblioteki muzyczne i serwisy audio-marketingowe udostępniają playlisty z utworami, które nie są objęte opłatami OZZ – ich użycie wymaga jedynie uiszczenia niższej, jednorazowej opłaty licencyjnej.
• Przepisy kulinarne jako listy składników nie są chronione prawem autorskim, ale zdjęcia potraw już tak. Kreatywne ujęcie dania czy oryginalna aranżacja talerza mogą być uznane za utwór, podobnie jak sama fotografia potrawy. Kopiowanie czy publikowanie czyjejś fotografii bez zgody autora oznacza naruszenie praw autorskich.
• Nielegalne korzystanie z chronionych utworów wiąże się z poważnymi sankcjami. Właściciel lokalu może zostać obciążony opłatami wstecznymi i karą za nielegalne odtwarzanie muzyki.

Spis treści: 

1. Czym są autorskie prawa osobiste i majątkowe. Jak wpływają na działalność gastronomiczną?
2. Jak legalnie odtwarzać muzykę w restauracji, aby nie naruszyć autorskich praw majątkowych?
3. Jakie są alternatywy dla opłat na rzecz ZAiKS?
4. Jakie inne utwory podlegają ochronie w Twoim lokalu?
5. Co grozi za naruszenia praw autorskich majątkowych w lokalu gastronomicznym?
6. Prowadź legalny i profesjonalny biznes! Zatroszcz się o majątkowe prawa autorskie do wykorzystywanych utworów!
7. Podsumowanie

Czym są autorskie prawa osobiste i majątkowe. Jak wpływają na działalność gastronomiczną?

Co do zasady ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. 1994 Nr 24 poz. 83), wyróżnia 2 aspekty praw autorskich każdego twórcy. Są to:

• prawa autorskie osobiste – chronią więź twórcy z utworem, np. prawo do autorstwa, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem, nienaruszalności jego treści i formy oraz decydowania o pierwszym udostępnieniu. Prawa te są nieograniczone w czasie i nie można się ich zrzec ani ich sprzedać; 
• prawa autorskie majątkowe – dają twórcy wyłączne prawo do korzystania z utworu, rozporządzania nim oraz otrzymywania wynagrodzenia za jego wykorzystanie.

Przedmiotem regulacji ustawy o prawach autorskich jest utwór. Zgodnie z definicją z art. 1 ust. 1 jest to: „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”.  W art. 1 ust. 2 jako przykłady utworów wymienione są utwory: 

• wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe); 
• plastyczne; 
• fotograficzne;
• lutnicze; 
• wzornictwa przemysłowego; 
• architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne; 
• muzyczne i słowno-muzyczne; 
• sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne; 
• audiowizualne (w tym filmowe).

Nie jest to jednak katalog zamknięty. 

Jak prawa autorskie mają się do prowadzenia działalności w lokalu gastronomicznym? Otóż właściciel czy manager lokalu nie może „po prostu” puszczać muzyki, filmów czy publikować zdjęć bez otrzymania odpowiedniej licencji (która odpowiada zgodzie autora na wykorzystanie oraz uiszczeniu właściwej opłaty). Każde takie działanie wkracza w sferę cudzych praw majątkowych. Na szczęście, puszczając w lokalu muzykę Maryli Rodowicz czy Lady Gagi nie musisz za każdym razem pytać o zdanie samych artystek. Pośrednikiem, który pomoże Ci uzyskać prawa do odtwarzania utworu i uiścić odpowiednie opłaty licencyjne są tzw. Organizacje Zbiorowego Zarządzania prawami autorskimi. 

Jak legalnie odtwarzać muzykę w restauracji, aby nie naruszyć autorskich praw majątkowych? 

Każda restauracja, która odtwarza muzykę w obecności gości, musi poszanować autorskie prawa majątkowe jej twórców. Odtwarzanie muzyki w lokalu gastronomicznym to publiczne udostępnianie utworów, za które twórcom przysługuje wynagrodzenie. Uregulować można opłacając odpowiednią licencję w OZZ.

Czym zajmują się organizacje zbiorowego zarządzania (OZZ)?

Organizacje zbiorowego zarządzania pobierają wynagrodzenia za korzystanie z utworów i przekazują je twórcom, wykonawcom oraz producentom nagrań. Są to m.in.: ZAiKS, SAWP, STOART, ZPAV. Działają one na podstawie zezwolenia Ministra Kultury i reprezentują interesy twórców, wykonawców i producentów fonogramów. OZZ zawierają umowy licencyjne z użytkownikami muzyki, pobierają tantiemy i monitorują legalność korzystania z repertuaru. 

W Polsce najważniejsze organizacje dla branży gastronomicznej to: 

• ZAiKS – chroni kompozytorów i autorów tekstów, 
• SAWP i STOART – reprezentują wykonawców
• ZPAV – działa w imieniu producentów nagrań.

Jeżeli restauracja, bar albo kawiarnia puszcza muzykę w tle z radia, telewizora, komputera, telefonu, odtwarzacza lub innego źródła, powinna zadbać o dwa rodzaje licencji. 

• Pierwsza dotyczy praw autorskich twórców i tu potrzebna jest umowa z ZAiKS. 
• Druga dotyczy praw pokrewnych artystów wykonawców i producentów fonogramów. Na polu publicznego odtwarzania działa tu STOART jako jeden inkasent, dlatego lokal nie musi podpisywać osobnych umów z każdą organizacją, taką jak SAWP czy ZPAV. W tym zakresie zawiera jedną umowę ze STOART. 

Tak więc, lokal, który chce legalnie puszczać muzykę dla gości, powinien zgłosić się do ZAiKS oraz do STOART jeszcze przed rozpoczęciem odtwarzania. STOART w swojej tabeli stawek przewiduje nawet obniżkę dla podmiotów, które wystąpią o zawarcie umowy przed uruchomieniem muzyki. Nie ma przy tym znaczenia, czy utwory pochodzą z radia, telewizji czy innego nośnika, ponieważ obowiązek zapłaty nie zależy od źródła muzyki. Osobnych ustaleń mogą wymagać koncerty, występy na żywo, imprezy taneczne i inne wydarzenia jednorazowe. 

Przeczytaj także: Muzyka do restauracji – wszystko, co musisz wiedzieć o prawie autorskim i opłatach

Czy puszczanie radia lub telewizji w lokalu wymaga osobnej licencji?

Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o prawie autorskim posiadacz odbiornika radia czy telewizji może odbierać nadawane programy nawet w miejscach publicznych, jeżeli nie wiąże się to z osiąganiem korzyści majątkowych. Oznacza to, że w teorii radio/TV można puszczać bez dodatkowych opłat tylko wtedy, gdy nie służy to działalności komercyjnej (np. muzyka grająca jedynie dla personelu, niewpływająca na usługę świadczoną klientom). 

Co bardzo ważne, zgodnie z linią orzeczniczą restauracje korzystające z radia czy TV w lokalu zazwyczaj osiągają pośrednią korzyść (wydłużanie czasu pobytu i większe wydatki klientów). W wyroku Sądu Najwyższego z 28 września 2005 r. (sygn. I CK 164/05) wskazano, że przedsiębiorca musi udowodnić brak korzyści majątkowej z publicznego odbioru radia lub telewizji. Z kolei wyrok Sądu Najwyższego z 18 listopada 2004 r. (sygn. V CK 243/04), w którym SN podkreślił, że nieosiąganie korzyści majątkowych z odbioru radia lub telewizji jest faktem, który musi wykazać posiadacz urządzenia. To wzmacnia linię z I CK 164/05.

Tak więc odtwarzanie na sali restauracyjnej radia lub TV nie zwalnia właściciela lokalu z obowiązku licencjonowania – traktuje się je jak publiczne odtwarzanie utworów. Dodatkowo za posiadanie takich odbiorników trzeba płacić abonament!

Jakie są alternatywy dla opłat na rzecz ZAiKS?

Jeżeli chcesz odtwarzać muzykę w lokalu, ale nie chcesz płacić OZZ, możesz skorzystać z alternatywnych form odtwarzania, takich jak utwory typu royalty-free lub utwory objęte licencją Creative Commons.

Czym jest muzyka typu royalty-free w gastronomii?

Muzyka royalty-free nie jest muzyką bez praw autorskich. Nadal podlega ochronie, ale twórca albo podmiot, który ma prawa do utworu, z góry udziela zgody na określony sposób korzystania z niego. Prawo autorskie przyznaje twórcy wyłączne prawo do korzystania z utworu i pobierania wynagrodzenia, ale pozwala też udzielić licencji obejmującej konkretny zakres, miejsce i czas korzystania. Jeżeli restaurator odtwarza muzykę dokładnie na warunkach takiej licencji, nie narusza prawa autorskiego.

Określenie royalty-free oznacza więc najczęściej tyle, że użytkownik nie płaci osobnej opłaty za każde kolejne odtworzenie utworu. Zamiast tego kupuje abonament albo jedną licencję obejmującą wskazany repertuar i określony sposób użycia. 

Licencja musi wyraźnie dopuszczać publiczne odtwarzanie muzyki w działalności gospodarczej. Jeżeli dany serwis pozwala użyć utworu tylko w filmie, reklamie albo publikacji internetowej, nie daje to jeszcze prawa do puszczania tej muzyki w restauracji, barze czy kawiarni. I tak np. YouTube Audio Library służy do wykorzystania muzyki i efektów dźwiękowych w filmach tworzonych w YouTube Studio, a nie do odtwarzania w lokalu gastronomicznym. 

Trzeba też uważać na licencje Creative Commons. Nie każda z nich pozwala na użytek w lokalu. Licencje z oznaczeniem NC wykluczają cele komercyjne, więc co do zasady nie nadają się do restauracji ani kawiarni. Licencje CC BY, CC BY-SA i CC BY-ND dopuszczają użycie komercyjne, ale nadal wymagają spełnienia warunków licencji, zwłaszcza prawidłowego oznaczenia autora. Najszerszą swobodę daje CC0, ponieważ pozwala kopiować, rozpowszechniać i wykonywać utwór także komercyjnie bez pytania o zgodę, choć mogą nadal istnieć inne ograniczenia niezależne od samego prawa autorskiego.

Najbezpieczniej korzystać z takiej usługi lub biblioteki, która wprost wpisuje w warunki licencji publiczne odtwarzanie muzyki w lokalu gastronomicznym i jasno wskazuje, jaki repertuar obejmuje ta zgoda. Wtedy podstawą legalnego korzystania nie jest brak ochrony, lecz udzielona wcześniej licencja. 

Czy radio internetowe dla firm to bezpieczne rozwiązanie?

Radio internetowe dla firm, oferowane przez wyspecjalizowane serwisy muzyczne, może być legalnym sposobem na tło muzyczne w lokalu – pod warunkiem że dostawca opłacił prawa autorskie. Istnieją platformy („radio dla biznesu”) z niezależną muzyką objętą licencją, dzięki czemu ich klienci nie muszą zawierać dodatkowych umów z OZZ. Jednak korzystanie z ogólnie dostępnych darmowych stacji online czy osobistych subskrypcji (Spotify, YouTube itp.) nie uprawnia do publicznego puszczania muzyki w działalności gospodarczej. Popularne serwisy streamingowe zastrzegają w regulaminie licencję tylko do użytku prywatnego, więc ich użycie w restauracji bez wykupienia biznesowej licencji może skutkować naruszeniem prawa. 

Jakie inne utwory podlegają ochronie w Twoim lokalu?

Poza muzyką warto pamiętać, że prawo autorskie chroni wiele innych utworów znajdujących się w lokalu. Ochroną objęty jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci. W restauracji, kawiarni lub barze mogą to być m.in.: 

• fotografie potraw, 
• opisy dań, 
• teksty na stronie internetowej i w mediach społecznościowych, 
• grafiki i ilustracje, 
• projekt karty menu, 
• materiały wideo wyświetlane na ekranach, 
• autorski projekt wnętrza lub niektóre elementy wystroju, o ile mają twórczy i indywidualny charakter. 

Jeżeli korzystasz z takich materiałów, upewnij się, że za każdym razem zatroszczyłeś się o:

• uregulowanie kwestii majątkowych z autorem, 
• przekazanie praw autorskich majątkowych – twórca przekazuje je na odpowiednich polach eksploatacji np. właścicielowi restauracji, 
• uregulowanie tych kwestii w formie licencji lub oddzielnej umowy. 

Jakie są zasady korzystania ze zdjęć potraw w menu i social mediach?

Prezentowane w menu lub w mediach społecznościowych fotografie potraw mogą być chronione jako utwory fotograficzne. Co do zasady to autor albo inny uprawniony decyduje, kto i w jakim zakresie może z nich korzystać, a restauracja nie może po prostu pobrać zdjęcia z internetu ani używać fotografii wykonanych przez fotografa bez odpowiedniej zgody. Umowa albo licencja obejmuje tylko te sposoby korzystania, które zostały w niej wyraźnie wskazane.

Jak więc bezpieczenie korzystać ze zdjęć potraw w menu i social media?

1. Zamów zdjęcia u fotografa albo kup je ze źródła, które rzeczywiście ma prawa do ich udzielania.
2. Podpisz umowę o przeniesienie praw autorskich majątkowych lub umowę licencyjną przed publikacją zdjęć.
3. Wpisz dokładnie, gdzie zdjęcia będą używane, czyli mówiąc językiem ustawy: wypisz wszystkie pola eksploatacji utworu. 
4. W umowie uwzględnij np. czy materiały dostarczone przez fotografa wolno przerabiać, kadrować i wykorzystywać w reklamach.
5. Jeżeli na zdjęciach są ludzie, odbierz zgodę na rozpowszechnianie ich wizerunku – to nie tylko kwestia praw autorskich, ale przede wszystkim praw osobistych oraz RODO!
6. Zachowaj umowę, licencję, fakturę i regulamin źródła zdjęć, żeby w razie sporu mieć dowód legalnego korzystania.

Przeczytaj także: Współpraca z influencerami w gastronomii: umowa, warunki i posty sponsorowane

Czy wystrój wnętrza restauracji może być chroniony prawem autorskim?

Tak – oryginalny projekt aranżacji wnętrza lokalu może być uznany za utwór architektoniczny. Dotyczy to zarówno rozplanowania przestrzeni, jak i unikalnych elementów wyposażenia czy dekoracji. Na przykład nowatorski układ ścian, mebli i oświetlenia, stworzony przez architekta, może być chroniony – kopiowanie takiego projektu bez zgody projektanta byłoby naruszeniem. Podobnie chronione są dzieła sztuki (obrazy, rzeźby) zdobiące wnętrze – ich wykorzystanie wymaga zgody autorów.

Co grozi za naruszenia praw autorskich majątkowych w lokalu gastronomicznym?

Naruszenie autorskich praw majątkowych może oznaczać odpowiedzialność cywilną, a w przypadkach wskazanych w ustawie także odpowiedzialność karną (art. 79 oraz art. 116-119 ustawy o prawie autorskim). Co może się stać, jeżeli dojdzie do naruszenia?

• Uprawniony (najczęściej twórca) może żądać zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, wydania uzyskanych korzyści oraz naprawienia szkody. Odszkodowanie może być dochodzone na zasadach ogólnych albo przez zapłatę sumy odpowiadającej dwukrotności stosownego wynagrodzenia. (art. 79 ust. 1 pkt 1-4, w tym art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. a-b ustawy o prawie autorskim)
• Kto bez uprawnienia albo wbrew warunkom licencji rozpowszechnia cudzy utwór, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do 2 lat. Jeżeli działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, grozi kara do 3 lat pozbawienia wolności, a gdy uczynił sobie z tego stałe źródło dochodu albo organizuje taką działalność lub nią kieruje, od 6 miesięcy do 5 lat. Przy działaniu nieumyślnym grozi grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. (art. 116 ust. 1-4 ustawy o prawie autorskim).
• Kto uniemożliwia lub utrudnia kontrolę korzystania z utworu albo odmawia udzielenia informacji przewidzianych w ustawie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. (art. 119 ustawy o prawie autorskim).

Organizacje zbiorowego zarządzania mogą sprawdzać, czy lokal korzysta z muzyki legalnie, a ustawa przewiduje nawet odpowiedzialność za utrudnianie wykonywania prawa do kontroli korzystania z utworu albo odmowę udzielenia informacji przewidzianych w ustawie. STOART wprost wskazuje też, że prowadzi kontrole terenowe bezpośrednio u podmiotów gospodarczych. Jeżeli OZZ stwierdzi brak licencji albo brak należnych opłat, nie nakłada samodzielnie kary w sensie prawnym, lecz może dochodzić zapłaty należnego wynagrodzenia, odszkodowania, wydania uzyskanych korzyści i innych roszczeń cywilnych, a w przypadkach przewidzianych w ustawie może także wystąpić jako pokrzywdzony w sprawie karnej.

Prowadź legalny i profesjonalny biznes! Zatroszcz się o majątkowe prawa autorskie do wykorzystywanych utworów!

Poszanowanie praw autorskich to nie tylko kwestia legalnego działania, ale i etyki. Właściciel lokalu musi pamiętać o licencjonowaniu muzyki i innych utworów, aby uniknąć kar finansowych i problemów prawnych, a także, aby być respektowanym przedsiębiorcom, który nie narusza prawa do wynagrodzenia za pracę twórców. 

Działaj więc profesjonalnie i legalnie. Zatroszcz się o dopełnienie formalności, wykupienie licencji i podpisanie właściwych umów. My pomożemy Ci z kolei zająć się niezawodnym wyposażeniem kuchni oraz sali. Odwiedź sklep Technica! Zapewniamy także wsparcie posprzedażowe, a także świadczymy usługi projektowe.

Podsumowanie

Pizzaiolo to specjalista, który odpowiada nie tylko za sam wypiek, ale za cały proces przygotowania pizzy. Jeśli chcesz stworzyć stanowisko, które realnie wspiera jego codzienną pracę, warto sięgnąć po sprzęt dopasowany do każdego etapu przygotowania pizzy. W ofercie Technica znajdziesz między innymi miksery spiralne, stoły do pizzy, piece do pizzy, łopaty i szczotki do pizzy, pojemniki na ciasto i inne elementy niezbędne w nowoczesnej gastronomii.

Technica wspiera lokale gastronomiczne nie tylko na etapie zakupu wyposażenia. Oprócz szerokiej oferty urządzeń i akcesoriów zapewnia także dostęp do części zamiennych, serwis pogwarancyjny oraz wsparcie projektowe przy planowaniu zaplecza.