Kiedy i komu potrzebna jest książeczka sanepidowska?

Książeczka sanepidowska – co warto wiedzieć?

• Książeczka sanepidowska to termin potoczny – oficjalnie mowa o orzeczeniu lekarskim do celów sanitarno-epidemiologicznych, które jest wymagane od osób wykonujących prace mogące sprzyjać przenoszeniu chorób zakaźnych.
• Formalnie nie wydaje się już osobnych książeczek zdrowia; lekarz medycyny pracy wystawia orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych na podstawie wyników badań laboratoryjnych.
• Aby wyrobić książeczkę sanepidowską, należy wykonać badania sanitarno-epidemiologiczne (głównie badanie kału na nosicielstwo bakterii Salmonella i Shigella).
• Badania sanitarno-epidemiologiczne są bezterminowe, jednak to lekarz medycyny pracy ustala datę kolejnego badania – orzeczenie bywa uznawane za ważne przez 1-3 lata.
• Praca bez aktualnego orzeczenia w branży gastronomicznej (i pokrewnych) jest zabroniona. Pracodawca ma obowiązek odsunąć pracownika od obowiązków, a Inspekcja Sanitarna może nałożyć karę finansową za każde naruszenie.

Spis treści:
1. Czym jest książeczka sanepidowska i do czego jest potrzebna?
2. Kto musi posiadać książeczkę sanepidowską?
3. Jak wyrobić książeczkę sanepidowską krok po kroku?
4. Jak długo ważne są badania sanepidowskie do orzeczenia?
5. Jakie konsekwencje grożą za brak książeczki sanepidowskiej?
6. Podsumowanie: już wiesz, jak zdobyć orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych!

Czym jest książeczka sanepidowska i do czego jest potrzebna?

Książeczka sanepidowska to potoczna nazwa zaświadczenia potwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na stanowiskach wymagających szczególnej higieny. W świetle przepisów jedynym wymaganym dokumentem jest orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych, wydawane przez lekarza medycyny pracy po analizie wyników badań laboratoryjnych. Dokument ten stwierdza, że pracownik jest zdolny do wykonywania prac, przy których istnieje ryzyko przeniesienia zakażenia na inne osoby.

Od 2012 roku przepisy nie obligują już do posiadania tradycyjnej, papierowej książeczki zdrowia z wpisami wyników. Mimo to termin książeczka sanepidowska pozostaje w powszechnym użyciu, zwłaszcza w ogłoszeniach o pracę oraz w komunikacji między pracodawcą a pracownikiem.

Przeczytaj również: Wymogi sanepidu dla małej gastronomii – jak przygotować lokal na kontrolę?

Kto musi posiadać książeczkę sanepidowską?

Art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. 2008 Nr 234 poz. 1570) określa kto podlega obowiązkowym badaniom-sanitarno-epidemiologicznym. Są to osoby podejmujące lub wykonujące prace, przy których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby.

Czy książeczka sanepidowska jest wymagana w gastronomii?

Tak. Osoby zatrudnione w sektorze gastronomicznym – kucharze, pomoce kuchenne, cukiernicy, czy kelnerzy mający kontakt z żywnością – muszą obowiązkowo przejść badania sanitarno-epidemiologiczne przed podjęciem pracy. Wymóg ten wynika m.in. z art. 59 ust. 2 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. 2006 Nr 171 poz. 1225). Ich celem jest upewnienie się, że pracownik nie stanowi źródła zakażenia dla klientów lokalu gastronomicznego.

Podczas kontroli Państwowej Inspekcji Sanitarnej pracodawca ma obowiązek okazać ważne orzeczenia lekarskie wszystkich swoich pracowników. 

Czy inne branże również wymagają badań sanitarno-epidemiologicznych?

Tak, obowiązek posiadania orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego nie ogranicza się wyłącznie do gastronomii. Zgodnie z ustawą o zapobieganiu i zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi badaniom podlegają wszystkie osoby, które wykonują prace mogące przenosić zakażenia na innych. Dotyczy to m.in.:

• pracowników przemysłu spożywczego (produkcja, przetwórstwo, magazynowanie i obrót żywnością);
• personelu przygotowującego posiłki w placówkach zbiorowego żywienia (np. stołówki szkolne, szpitalne);
• osób zajmujących się dystrybucją i przygotowaniem wody przeznaczonej do picia;
• pracowników przy wytwarzaniu doustnych leków i wyrobów medycznych;
• częściowo także innych usług – pracowników branży kosmetycznej czy hotelarskiej – jeśli specyfika pracy wiąże się z bliskim kontaktem i potencjalnym zagrożeniem epidemiologicznym.

W każdym przypadku kryterium decydującym jest ryzyko przeniesienia choroby zakaźnej. Dotyczy to również opiekunów małych dzieci (żłobki, przedszkola) oraz pracowników ochrony zdrowia uczestniczących w przygotowywaniu posiłków. 

Sprawdź też: Pomieszczenie socjalne – wymogi Sanepidu, które musisz znać!

Jak wyrobić książeczkę sanepidowską krok po kroku?

Aby uzyskać orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne należy udać się na badania laboratoryjne oraz na wizytę u uprawnionego lekarza (uprawnionymi lekarzami/placówkami zdrowia do wydania orzeczenia są podmioty określone w art. 7 ust. 1 ustaw o zapobieganiu i zwalczaniu chorób zakaźnych).

Jak wybrobić książeczkę sanepidowską, czyli jak zdobyć orzeczenie?

1. Uzyskaj skierowanie na badania od pracodawcy lub zgłoś się samodzielnie do lekarza medycyny pracy. Pracodawca ma obowiązek wystawić skierowanie na badania sanitarno-epidemiologiczne przed zatrudnieniem pracownika. Jeśli jednak badania musisz wykonać we własnym zakresie (np. na etapie rekrutacji), możesz udać się do lekarza odpłatnie.
2. Zgłoś się do laboratorium Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub innego akredytowanego podmiotu, aby przeprowadzić badania. Otrzymasz specjalne pojemniki i instrukcje do pobrania próbek kału. Przez trzy kolejne dni należy pobrać próbki i zabezpieczyć je w otrzymanych probówkach zgodnie z zaleceniami.
3. Oddaj próbki do analizy w laboratorium sanepidu i oczekuj na wyniki. Analiza posiewu kału w kierunku nosicielstwa patogenów (Salmonella, Shigella, dur brzuszny) trwa zwykle od 7 do 10 dni, maksymalnie do około 2 tygodni.
4. Z otrzymanymi wynikami udaj się do lekarza, który przeprowadzi badanie, oceni wyniki laboratoryjne i na tej podstawie wystawi orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych. Jeśli wyniki są prawidłowe (brak nosicielstwa chorób zakaźnych), otrzymasz orzeczenie o zdolności do pracy. W przypadku wykrycia zakażenia (np. Salmonella), lekarz wyda orzeczenie z przeciwwskazaniem do pracy i konieczne będzie leczenie.

Koszty wykonania badań i uzyskania orzeczenia ponosi pracodawca lub zlecający zatrudnienie – zgodnie z art. 8 ust. 4 ustawy o chorobach zakaźnych. W praktyce często pracownik lub kandydat na pracownika opłaca badania samodzielnie, a pracodawca zwraca mu poniesione wydatki.

Jakie badania są potrzebne, aby uzyskać orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne?

Podstawowym elementem wymaganym do wyrobienia orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego jest badanie kału na nosicielstwo chorób jelitowych. Standardowo wykonuje się posiew kału w kierunku pałeczek duru brzusznego i durów rzekomych (Salmonella Typhi/Paratyphi) oraz innych pałeczek Salmonella i Shigella.

Lekarz może zlecić także dodatkowe badania w zależności od stanowiska i wymagań. Przykładowo, przy pracy w służbie zdrowia często wymaga się aktualnego RTG klatki piersiowej w kierunku gruźlicy, a przy pracy z żywnością wykonuje się badania na obecność pasożytów lub wirusów pokarmowych.

Gdzie i jak długo wyrabia się orzeczenie sanitarno-epidemiologiczne?

Badania sanitarne można wykonać w powiatowych stacjach sanitarno-epidemiologicznych lub w laboratoriach posiadających odpowiednie uprawnienia. Najczęściej kandydat zgłasza się do sanepidu właściwego dla miejsca zamieszkania lub pracy, gdzie odbywa się cały proces. 

Wyniki posiewu kału powinieneś otrzymać do 10 dni roboczych (około 1-2 tygodni). Po doliczeniu czasu na wizytę lekarską można przyjąć, że cały proces trwa około 14 dni.

Zobacz także: Zasady i wdrożenie HACCP. Praktyczny przewodnik dla gastronomii

Jak długo ważne są badania sanepidowskie do orzeczenia?

Przepisy nie określają sztywnego terminu ważności. Orzeczenie lekarskie do celów sanitarno-epidemiologicznych zachowuje ważność tak długo, jak lekarz nie wskaże w nim daty kolejnego badania lub nie pojawią się okoliczności uzasadniające ponowną ocenę stanu zdrowia.

Czy książeczka sanepidowska wymaga odnawiania?

To lekarz medycyny pracy na podstawie wiedzy medycznej i charakteru pracy decyduje, czy i po jakim czasie należy powtórzyć badania. Wielu lekarzy zaleca ponowną kontrolę po upływie 1-3 lat. Jeśli pracownik pozostaje u tego samego pracodawcy, zazwyczaj to firma pilnuje terminów w ramach okresowych badań kontrolnych. Gdy orzeczenie straci ważność (według zaleceń lekarza), trzeba przejść badania ponownie i uzyskać nowe zaświadczenie. Warto pamiętać, że w przypadku zagubienia dokumentu lekarz może wystawić duplikat na podstawie archiwalnych wyników – o ile nie są one przedawnione.

Kiedy pracodawca może wymagać nowych wyników badań?

Pracodawca ma prawo żądać aktualnych badań, gdy istnieje podejrzenie, że stan zdrowia pracownika mógł ulec zmianie lub gdy poprzednie orzeczenie straciło ważność według zaleceń lekarskich. Przy zmianie miejsca pracy nowy pracodawca często może wymagać nowych badań, zwłaszcza po długiej przerwie w zatrudnieniu na danym stanowisku.

Jakie konsekwencje grożą za brak książeczki sanepidowskiej?

Pracownik bez ważnego orzeczenia sanitarno-epidemiologicznego, nie może zostać dopuszczony do pracy na stanowisku związanym z ryzykiem epidemiologicznym. Jest to obowiązek ustawowy – pracodawca musi odsunąć taką osobę od obowiązków. Za naruszenie tego wymogu grożą sankcje.

Państwowy inspektor sanitarny podczas kontroli może nałożyć na pracodawcę karę grzywny. Co ważne, inspekcja może zostać ponowiona – gdy brak orzeczenia nie zostanie niezwłocznie uzupełniony, nakładane są kolejne mandaty, a w skrajnych przypadkach sanepid może wydać decyzję o czasowym zamknięciu lokalu.

Podsumowanie: już wiesz, jak zdobyć orzeczenie do celów sanitarno-epidemiologicznych!

Książeczka sanepidowska pozostaje nieformalną nazwą orzeczenia lekarskiego do celów sanitarno-epidemiologicznych. Mimo że nie ma już obowiązku posiadania fizycznej książeczki zdrowia, każdy pracownik mający styczność z żywnością, wodą czy lekami musi przedstawić aktualne wyniki badań potwierdzające brak nosicielstwa chorób zakaźnych. 

Spełnienie wszystkich opisanych wymogów sanitarnych to podstawa bezpiecznego prowadzenia biznesu gastronomicznego. Jako partner branży HoReCa marka Technica wspiera restauratorów w utrzymaniu najwyższych standardów higieny dostarczając niezawodny sprzęt do kuchni, na salę oraz do pomieszczeń socjalnych, (jak przykładowoszafki BHP) czy akcesoria do ochrony zdrowia pracowników. Zapraszamy do odwiedzenia strony Technica, gdzie znajdziesz profesjonalne wyposażenie gastronomii zgodne z wymogami sanitarnymi. Dzięki odpowiedniemu wyposażeniu kuchni i zaplecza łatwiej sprostasz normom higienicznym i zapewnisz swoim klientom pełne bezpieczeństwo.

Źródła:

1. Ustawa dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, Dz.U. 2008 nr 234 poz. 1570,
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20082341570/U/D20081570Lj.pdf,

2. Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, Dz.U. 2006 nr 171 poz. 1225,
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20061711225/U/D20061225Lj.pdf